Magia lektury – wrzesień wśród książek

Gospodinow „Schron przeciwczasowy”

„Minione lata są ulotne, łatwo wietrzeją, jak perfumy z otwartego flakonu (…)” – ta refleksja stała się punktem wyjścia do pomysłu na książkę Schron przeciwczasowy bułgarskiego pisarza Georgiego Gospodinowa. Jej fabuła jest pozornie prosta: w alternatywnej wersji świata istnieje klinika dla osób cierpiących na demencję, w której każde piętro odtwarza inną dekadę XX wieku. Powrót do znajomej przeszłości pomaga pacjentom odzyskać poczucie bezpieczeństwa. Z czasem jednak z tej idei zaczyna korzystać całe społeczeństwo, a Europa pogrąża się w nostalgii i próbie życia przeszłością, co prowadzi do niebezpiecznych konsekwencji. Właśnie ta koncepcja – połączenie losów jednostek z historią całej Europy jest chyba największym atutem książki. Skłania chociażby do zastanowienia się, czy idealizowanie przeszłości nie prowadzi do powtarzania dawnych błędów.

Schron przeciwczasowy to książka wymagająca skupienia i refleksji. Nie jest typową powieścią z wartką akcją – zamiast tego autor prowadzi czytelnika przez rozważania o pamięci, czasie, historii i ludzkiej potrzebie powrotu do tego, co minione. Gospodinow pokazuje, że wspomnienia mogą być zarówno schronieniem, jak i pułapką. Język jest pełen metafor i aforyzmów, dzięki czemu wiele zdań pozostaje w pamięci na długo po zakończeniu lektury: „Jeśli nie ma nas w cudzej pamięci, to czy w ogóle jesteśmy?”.

Mimo że narracja bywa fragmentaryczna i momentami trudna w odbiorze, doskonale oddaje chaos ludzkich wspomnień oraz niejednoznaczność historii. Gospodinow zadaje ponadczasowe pytania – dlaczego ciągle rozgrzebujemy przeszłość, wracamy do niej? Co jest nie tak z teraźniejszością? Czy naprawdę marzymy o jednej wspólnej przeszłości, uniwersalnej dla wszystkich? Świadomość, że to niemożliwe, sprawia, że kończymy lekturę  z poczuciem smutku i nostalgii, ale z pewnością niełatwo nam będzie o niej zapomnieć.